Isroilning harbiy xarajatlari mamlakat iqtisodiyotini xavfli qarz yo‘liga boshlamoqda

«Yedioth Ahronoth» nashrining ingliz tilidagi sho‘basi «Ynetnews» seshanba kuni tarqatgan xabarga ko‘ra, Isroilning bir vaqtning o‘zida bir nechta frontda olib borayotgan harbiy harakatlari va mudofaa ehtiyojlarining ortishi davlat moliyasiga og‘ir bosim o‘tkazmoqda. Bu esa mamlakatni xavfli qarz tuzog‘iga tushirib qo‘yishi mumkin.

Mudofaa byudjetidagi nazoratning yo‘qolishi «Calcalist» nashri tahlillariga tayanib yozilgan hisobotda ta’kidlanishicha, Binyamin Netanyaxu boshchiligidagi hukumat 2023-yil 7-oktabr voqealaridan so‘ng harbiy xarajatlarni jilovlashda qiyinchilikka duch kelmoqda. Taklif etilgan 95 milliard dollarlik mudofaa rejasi va davom etayotgan harbiy operatsiyalar moliyaviy barqarorlikning susayishi bo‘yicha xavotirlarni kuchaytirgan.

Netanyaxuning 2025-yil oxirida tayyorlangan maxfiy «2025–2026 yillar uchun strategik yo‘riqnomasi» mamlakat xavfsizlik strategiyasini tubdan o‘zgartirib, qo‘shinlarga bir vaqtning o‘zida bir nechta ssenariy va maydonlarda jang qilishga tayyor bo‘lishni buyuradi. Tahlilchilarning fikricha, ushbu hujjat amalda «cheksiz xaridlar ro‘yxati»ga teng bo‘lib, Netanyaxu harbiylarning deyarli barcha so‘rovlarini ma’qullab kelmoqda.

Moliya va Mudofaa vazirliklari o‘rtasidagi bahs Mudofaa idorasi vakillari Netanyaxu istayotgan siyosatning to‘liq ijrosi taxminan 800 milliard shekelga (271 milliard dollar) tushishini hisoblab chiqishgan. Shundan so‘ng hukumatga ikkita alternativ reja taqdim etildi:

1. Birinchi reja: 152,6 milliard dollar.

2. Ikkinchi reja: 84,8 milliard dollar.

Muzokaralar natijasida 10 yilga mo‘ljallangan 94,5 milliard dollarlik murosa (kompromiss) rejasiga kelishilgan. Ushbu rejaning bir qismi sifatida, yakshanba kuni vazirliklararo xaridlar qo‘mitasi Havo kuchlari uchun ikkita yangi eskadrilya sotib olishni ma’qulladi.

Iqtisodiy oqibatlar va qarz prognozi Isroil Markaziy banki rahbari Amir Yaron mamlakatning qarz yuksalishi borasida ogohlantirib, iqtisodiy oqibatlar «dramatik» bo‘lishini qayd etgan. Hisobotga ko‘ra, AQSh yordamiga bog‘liqlikni kamaytirish harakatlari va umumiy xarajatlar fonida Isroilning qarzining YaIMga nisbati 2035-yilga borib 83 foizga yetishi kutilmoqda.

Ushbu prognoz urush tez orada yakunlanadi degan taxminga asoslangan. Biroq tahlilchilar bunday taxminlar 2024-yil boshidan beri o‘zini oqlamagani sababli, prognozlarga shubha bilan qarash lozimligini aytishmoqda.

Turmush darajasining pasayishi Uzoq davom etadigan urush nafaqat davlat moliyasiga zarar yetkazadi, balki aholining turmush darajasiga ham jiddiy ta’sir qiladi. Bunga quyidagilar sabab bo‘lishi ko‘rsatilgan:

• Jismoniy va ruhiy jarohatlarni davolash xarajatlari;

• Rezervchilarning xizmat muddatlari uchun to‘lanadigan tovonlar;

• Iqtisodiy faollikning susayishi.

Hozirda Moliya va Mudofaa vazirliklari o‘rtasidagi byudjet tortishuvi davom etmoqda. Mudofaa vazirligi 2026-yil uchun urushga aloqador bo‘lmagan qo‘shimcha 30 milliard shekel talab qilmoqda. Avvalroq, 2025-yil dekabrida vazirliklar 37,6 milliard dollarlik mudofaa byudjetini ma’qullagan edi, holbuki Mudofaa vazirligi qariyb 48,85 milliard dollar so‘ragan edi.