Ataturk 1881-yilda Salonikida dunyoga keldi. Onasi Zubeyda xonimning istagiga ko‘ra boshlang‘ich ta'limini Hafiz Mehmet Afandining mahalla maktabida boshlagan Mustafo Kamol, keyinchalik otasi Ali Rizo Afandining xohishi bilan o‘tgan Shamsi Afandi maktabida boshlang‘ich maktabni tamomladi.
O‘rta maktab ta'limi uchun borgan Salonikidagi “Mulkiza” o‘rta maktabidan o‘z xohishi bilan ayrilgan Mustafo Kamol ta'limini Saloniki Harbiy o‘rta maktabida davom ettirdi, shundan so‘ng Manastir Harbiy litseyini ikkinchi o‘rin bilan tamomladi. Harbiy ta'limi bilan bir qatorda chet tili ta'limini ham davom ettirgan Otaturk yozda ta'tilga qaytgan Salonikida fransuz tili darslarini oldi.
Keyinchalik Istanbulga kelib 1899-yilda kirgan Harbiy maktabni 1902-yilda leytenant unvoni bilan tamomlagan Otaturk, Harbiy akademiyani ham 1905-yilda shtab kapitani unvoni bilan bitirdi.
Mustafa Kamol shtab amaliyoti uchun 1905-yilda Damashqdagi 5-armiya ixtiyoriga tayinlandi, Suriya mintaqasidagi ulug‘vor xizmatlari uchun Beshinchi darajali Majidiy nishoni berildi. Markazi Makedoniyaning Manastir shahridagi 3-armiya qarorgohiga 1907-yilda tayinlangan Mustafo Kamol Salonikidagi shtab bo‘limiga vazifaga qo‘yildi.
Mustafa Kamol Manastir va Salonikida xizmat qilayotgan paytida 1909-yilda Istanbuldagi 31-mart voqeasini bostirgan Harakat armiyasida vazifa bajardi. Albaniyadagi isyonni bostirish uchun 1910-yilda uyushtirilgan harakatda ham vazifador qilingan Mustafo Kamol, Italiyaning 1911-yilda Tripoliga qo‘shin chiqarishi ortidan Tobrukka yuborildi. Tobruk va Dernada turk kuchlarini muvaffaqiyatli boshqardi va italyanlarga qarshi Tobruk jangida g‘alaba qozondi.
Derna qo‘mondonligiga 1912-yil 6-martda tayinlangan Mustafo Kamol, 1912-yil oktyabr oyida Bolqon urushi boshlanishi bilan Gelibolu va Bolayirdagi qismlar bilan urushga qo‘shildi va Dimetoka hamda Edirnaning qaytarib olinishida ta'sir ko‘rsatdi.
"Vatan himoyasidan ulug‘roq vazifa bo‘lishi mumkin emas"
Mustafo Kamol 1913-yilda Bolqon urushidan keyin Sofiya harbiy attashesiligiga tayinlandi.
Harbiy attashe sifatida vazifa bajarib turgan paytida Birinchi jahon urushi boshlanishi munosabati bilan Mustafo Kamol Bosh qo‘mondonlik vakolatxonasiga murojaat qilib, frontda xizmat qilishni istadi.
Unga "Siz uchun armiyada har doim vazifa bor. Biroq Sofiya harbiy attashesiligini muhimroq deb ko‘rganimiz uchun sizni shu yerda qoldirapmiz." degan javob berilishi ortidan Buyuk Yo‘lboshchi Bosh qo‘mondon o‘rinbosari Anvar Poshoga quyidagi maktubni yozdi:
"Vatan himoyasiga oid faol vazifalardan muhimroq va ulug‘roq vazifa bo‘lishi mumkin emas. O‘rtoqlarim urush frontlarida, o‘t chiziqlarida bo‘lib turganda men Sofiyada harbiy attashesilik qila olmayman. Agar birinchi sinf zobit bo‘lish layoqatidan mahrum bo‘lsam, qarashingiz shunday bo‘lsa, iltimos, ochiq ayting".
Buning ustiga Mustafo Kamol 1915-yilda Esat Posho qo‘mondonligidagi 3-korpusga qarashli Tekirdag‘da tuziladigan 19-diviziya qo‘mondonligiga tayinlandi.
Gelibolu yarim oroliga qo‘shin chiqargan va Conkbayiriga olg‘a siljigan dushman kuchlari Otaturk qo‘mondonligidagi 19-diviziya kuchlarining hujumi bilan chekintirildi. Mustafo Kamol Posho o‘q-dorisi tugagan turk askariga "O‘q-doringiz yo‘q bo‘lsa, sungingiz bor." deb ma'naviy dalda va ishonch berdi.
Mustafa Kamol Jonkbayiri hujumi paytida ko‘ksiga kelib tekkan shrapnel parchasi cho‘ntagidagi soatni parchalab o‘tishi natijasida muqarrar o‘limdan qutuldi. Mustafo Kamol Posho nafaqat Gelibolu yarim oroli Shimoliy mintaqasi janglarining, balki Chanoqqal’a bo‘g‘ozi, Chanoqqal’a fronti va Istanbulning ham taqdirini hal qildi va shu tariqa Chanoqqal’a janglarida Mustafo Kamol Posho "Anafartalar qahramoni" sifatida nom qozondi.
Chanoqqal’adan keyin Sharqiy frontdagi 16-korpus qo‘mondonligiga tayinlangan Mustafo Kamol 1916-yilda rus hujumlarini to‘xtatib, Bitlis va Mushni dushmandan qaytarib oldi va bu frontda generallikka ko‘tarildi.
Mamlakat ishg‘ol qilinishi ortidan Samsunga yo‘l oldi
Falastin va Suriyada vazifali 7-armiya qo‘mondonligiga 1917-yil iyul oyida tayinlangan Mustafo Kamol Posho bir muddatdan keyin 2-armiya qo‘mondonligiga tayinlansa-da, vazifani qabul qilmay Bosh qarorgoh ixtiyorida Istanbulda qoldi. O‘sha yili Valiahd Vahdiddin bilan Germaniyaga borib, Olmoniya bosh qarorgohi va olmon urush frontlarida tekshiruvlar o‘tkazdi.
Suriya frontida 1918-yilda qaytadan vazifaga tayinlangan Mustafo Kamol 7-armiya qo‘mondoni sifatida vazifa bajardi va shu paytda inglizlarning asl maqsadlari Iskenderunni ishg‘ol qilib, shimolga chekinayotgan 7-armiyani qurshovga olish ekanini Istanbulga bildirdi.
Inglizlarning Iskenderunni qarshilikka uchramasdan 1918-yil 9-noyabrda taslim etib olishi ustiga Mustafo Kamol Posho hukumat markazi bilan qilgan telegraf muzokaralarida inglizlarga berilgan yon berishlarni tanqid qildi. "Shunday ketsa, mamlakat ming bir xil intriga va istiloga duchor bo‘lishini" tushuntirishga harakat qilgan Mustafo Kamol Poshoga Yulduz armiyalari guruh qo‘mondonligi va 7-armiya tugatilgani bildirildi.
Posho bu nochorlik mutlaqo barham topishini istardi va qo‘l ostidagi qo‘shinlar qo‘mondonligini 2-armiya qo‘mondoni Nihat Poshoga topshirib, o‘sha oqshom Adanadan poyezdda Istanbulga jo‘nadi.
Istanbulda 1918-yil 19-noyabrdan 1919-yil 16-maygacha qolib, mamlakatning umumiy ahvolini yaqin do‘stlari bilan muhokama qilgan Mustafo Kamol Posho o‘lkasining taqdirini o‘zgartiradigan Samsun safariga chiqdi va istiqlol kurashini boshladi. Mamlakatni dushman ishg‘olidan qutqarish maqsadini yashirin tutib, Armiya inspektorligi vazifasi bilan Istanbuldan ayrildi.
Qora dengiz yo‘li bilan 1919-yil 19-mayda Samsonga chiqqan Mustafo Kamol 1919-yil 22-iyunda Amasiya bayonotini e'lon qildi. Turk xalqiga "vatan yaxlitligi va millat mustaqilligi xavf ostida ekanini, azm va qat'iyat bilan vatanni qutqarish uchun Sivasda kongress to‘planishini" bildirdi.
Shuningdek, Usmonli hukumati bergan vazifasidan va harbiy xizmatdan iste'fo etib, 1919-yil 23-iyulda Erzurumda, 1919-yil 4-sentyabrda Sivasda to‘plangan kongresslarga raislik qildi.
Bu kongresslarda qabul qilingan "Dushman ishg‘oliga qarshi millat vatanni himoya qilishi, bu maqsad uchun muvaqqat hukumat tuzilishi va milliy majlis to‘planishi, manda va homiylik qabul qilinmasligi" qarorlari bilan Buyuk Millat Majlisining ham poydevori qo‘yildi.
Turkiya Buyuk Millat Majlisi (TBMM) Otaturk boshchiligida 1920-yil 23-aprelda Anqarada o‘zining tarixiy vazifasini boshladi. Mustafo Kamol Otaturk Majlis va Hukumat raisi etib saylandi.
Milliy kurash va ozodlik urushining guvohi Anadolu agentligiga asos solindi
TBMM ochilishidan 17 kun oldin, 1920-yil 6-aprelda Mustafo Kamol Otaturkning ko‘rsatmasi bilan Anadolu agentligi (AA) tuzildi. "Milliy kurash ovozini dunyoga eshittirish" maqsadi bilan tuzilgan AA, TBMM chiqargan dastlabki qonunlarni e'lon qildi, Milliy kurash va ozodlik urushining har bir bosqichiga guvoh bo‘ldi.
TBMM ochilib, milliy hukumat tuzilganiga qaramay, Usmonli hukumati bilan Ittifoqchi davlatlar o‘rtasida 1920-yil 10-avgustda Sevr shartnomasi imzolandi.
"Sevr shartnomasi biz uchun mavjud emas"
Otaturk "United Telegraph" gazetasi muxbiriga bergan bayonotida Sevr shartnomasini tan olmasliklarini ta'kidlab, "Siyosiy, sudlov, iqtisodiy va moliyaviy mustaqilligimizni yo‘q qilishga va natijada yashash huquqimizni inkor etishga hamda bartaraf etishga qaratilgan Sevr shartnomasi biz uchun mavjud emas." dedi. Usmonli hukumati bilan Ittifoqchi davlatlar o‘rtasida imzolangan Sevr shartnomasi qabul qilinmagani TBMM tomonidan dunyoga e'lon qilindi.
"Vataning har bir qarich tuprog‘i fuqaroning qoni bilan sug‘orilmaguncha tashlab ketilishi mumkin emas"
Ittifoqchi davlatlarning yordami bilan Izmirni ishg‘ol qilgan yunon qo‘shinlarining olg‘a siljishi 1921-yilda Birinchi va Ikkinchi Ino‘nu urushlari bilan to‘xtatildi.
Yunon armiyasining 1921-yil 23-avgustda qaytadan hujumga o‘tishi bilan Sakariya Maydon jangi boshlandi. Otaturk qo‘shinlarga "Himoya chizig‘i yo‘q, himoya maydoni bor. O‘sha maydon butun vatandir. Vataning har bir qarich tuprog‘i fuqaroning qoni bilan sug‘orilmaguncha tashlab ketilishi mumkin emas." deb tarixga kirgan buyrug‘ini berdi.
"Marshal" unvoni va "G‘ozi" unvoni
Bosh qo‘mondon Mustafo Kamol Posho boshqargan turk armiyasi yunon armiyasini tor-mor etdi, Sakariya Meydon jangini g‘alaba bilan yakunladi. 22 kun davom etgan urushda yunon armiyasi og‘ir talofatlarga uchratildi. Bu g‘alaba munosabati bilan Mustafo Kamol Otaturkka TBMM tomonidan "Marshal" unvoni va "G‘oziy" unvoni berildi.
Sakariya g‘alabasidan keyin 1921-yil 13-oktyabrda Kavkaz respublikalari bilan Qars shartnomasi, 1921-yil 20-oktyabrda fransuzlar bilan Hataydan tashqari bugungi Turkiya chegarasi chizilgan Anqara shartnomasi imzolandi.
Otaturk qo‘mondonligida turk armiyasi vatanni dushman ishg‘olidan qutqarish uchun 1922-yil 26-avgustda qarshi hujumga o‘tib, Buyuk hujumni boshladi.
Mustafo Kamol Posho boshqargan 1922-yil 30-avgustdagi Dumlupinar (Bosh qo‘mondon) Meydon jangida turk armiyasi yunon armiyasini tor-mor etdi. Qochib borayotgan dushman kuchlarini ta'qib qilgan turk armiyasi 1922-yil 9-sentyabrda Izmirga kirdi.
Anadoluni dushman istilosidan qutqargan buyuk harbiy g‘alabalardan keyin 1922-yil 11-oktyabrda Mudanya sulh shartnomasi imzolandi va Ittifoqchi davlatlar o‘zlari ishg‘ol qilgan turk tuproqlaridan chiqib ketdi.
Ozodlik urushi o‘lkaning taqdiri o‘zgargan, turk millati dunyoga darcha ochgan, qahramonlik dostonlari yozilgan urush sifatida tarixga kirdi.
Turkiyaning mustaqillik hujjati Lozan tinchlik shartnomasi imzolandi
Ismet Ino‘nu boshchiligidagi Turkiya hay'ati bilan Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, Gretsiya, Ruminiya va Yugoslaviya o‘rtasida 1923-yil 24-iyulda Lozan shartnomasi imzolandi.
Buyuk Yo‘lboshchi Lozan shartnomasiga oid "Bu shartnoma turk millati aleyhiga asrlardan beri tayyorlangan va Sevr shartnomasi bilan yakunlangan deb o‘ylangan buyuk suiqasdning barbod bo‘lishini ifodalovchi bir hujjatdir." degan bahoni berdi.
Turkiya Respublikasining ilk Prezidenti
Otaturk Fransiyadagi inqilob bilan tuzilgan respublika, demokratiya va boshqaruv shaklini o‘rgandi, biroq buning aynan o‘zi Turkiyada qo‘llanilmasligini bashorat qildi.
Mamlakatning siyosiy, sotsiologik va iqtisodiy tuzilishini juda yaxshi bilgani uchun demokratiyaning faqat Respublika bilan jamiyatning barcha qatlamlari tomonidan o‘zlashtirilishini bilar edi.
Otaturkning yaqin do‘stlaridan, usta jurnalist va yozuvchi Falih Rifkı Atay "Chankaya" nomli asarida Respublikaga boradigan jarayonni va Mustafo Kamolning qarashlarini asosiy chiziqlari bilan quyidagi jumlalar bilan qalamga oldi:
"Rejimdagi favqulodda bo‘lmagan holatlarning hal qilinishi zaruriyati yuzaga keldi. Chunki Turkiyaning davlat shakli hali belgilanmagandi. Asosiy qonunda yangi hukumat shaklini ochiq-oydin belgilash kerak edi. Chunki podshohlik va xalifalik tarafdorlari hamon bor edi."
Otaturk Respublika e'lon qilinguniga qadar Respublika g‘oyasini muholifatchilikka uchrashi mumkin degan o‘ylash bilan sir saqladi, biroq yangi boshqaruv shaklining tez qabul qilinishi uchun ishlar olib borganini "Nutq"da "Davlat boshqaruvini Respublikadan so‘z ochmagan holda, milliy suverenitet tamoyillari doirasida, har lahza Respublikaga qarab boradigan tarzda tartibga solishga harakat qilayotgan edik." so‘zlari bilan yozib qoldirdi.
TBMM tomonidan 1923-yil 29-oktyabrda Respublika e'lon qilindi va Mustafo Kamol Otaturk ham Prezident etib saylandi. 1938-yilda vafotigacha ketma-ket 4 marta Prezident etib saylangan Buyuk Yo‘lboshchi Otaturk bu vazifani eng uzoq muddat yuritgan Prezident bo‘ldi.
Prezident Mustafo Kamol Otaturkka qaratilgan 1926-yil 14-iyundagi suiqasd urinishi oldi olindi, boshliqlari Izmirda hibsga olindi. Buyuk Yo‘lboshchi suiqasd urinishiga oid Anadolu agentligiga bergan bayonotida "Tuban urinish mening shaxsimdan ko‘ra muqaddas Respublikamizga va uning tayanadigan yuksak tamoyillarimizga qaratilganligida shubha yo‘qdir. Mening nochor tanam albatta bir kun tuproq bo‘ladi, biroq Turkiya Respublikasi abadiy barhayot qoladi." degan bahoni berdi.
G‘oziy Mustafo Kamolga 1934-yil 24-noyabrda 2587-sonli qonun bilan "Otaturk" familiyasi berildi va bu familiyaning boshqalar tomonidan ishlatilishi taqiqlandi.
Iqtisodiyot, tashqi siyosat va qishloq xo‘jaligidagi qadamlar
Mustafo Kamol Otaturk 1929-yilgi Jahon iqtisodiy inqirozining ta'sirini yengillashtirish va mamlakat taraqqiyotini tezlashtirish maqsadida 1933-yilda Besh yillik sanoat rejasini boshladi. Shu davrda tashqi siyosatda ham muhim qadamlar tashlandi. Millatlar ligasiga kirish, Bolqon antanti imzolanishi, Montre bo‘g‘ozlar konvensiyasi va Sadobod pakti boshchiligidagi mintaqaviy va xalqaro qadamlar Turkiyaning o‘z mintaqasida va dunyoda ta'sirli aktyor sifatida oldinga chiqishiga hissa qo‘shdi.
Qishloq xo‘jaligi va dehqonga qadr beradigan Otaturk fermer xo‘jaliklarida 1925-yildan boshlab 13 yil davomida rejali va jiddiy ravishda ishlar olib bordi, hosil bermaydigan tuproqlarda fermer xo‘jaliklari tashkil etib, bu tuproqlarni dehqonchilikka yaroqli holatga keltirdi.
"Hatay mening shaxsiy masalamdir"
Otaturk milliy masaladan ko‘ra, "Mening shaxsiy masalamdir." degan Hatayning Ona vataniga qo‘shilishi uchun qattiq harakat qildi, bu maqsad uning vafotidan keyin 1939-yilda amalga oshdi.
Mustafo Kamol Otaturk 57 yil davom etgan hayotida millatining va vatanining mustaqilligi uchun tinimsiz mehnat qildi va kirgan har bir kurashidan g‘alaba bilan chiqdi.
Harbiy va siyosiy daholigi bilan hurmatini saqlab qolgan Mustafo Kamol Otaturk 1938-yil 10-noyabrda 57 yoshida Dolmabahche saroyida soat 09:05 da ko‘z yumdi.
Otaturkning vafoti nafaqat Turkiyada, balki butun dunyoda katta qayg‘u bilan kutib olindi.
Otaturkning janozasi Anitkabirga olib kelindi
Otaturkning jasadi 16-noyabrda Dolmabahche saroyi marosim zalida katafalkka qo‘yildi. 19-noyabr kuni janoza katta olomon tomonidan Yavuz zirhli kemasi bilan Izmitga, u yerdan esa o‘sha oqshom barcha yurt safarlarida ishlatgan poyezdi bilan Anqaraga kuzatildi.
Anqarada 20-noyabrda davlat arkonlari va xorijiy davlat arboblari tomonidan kutib olingan janoza TBMM oldida katafalkka qo‘yildi. Katta janoza marosimi bilan 1938-yil 21-noyabrda Anqara Etnografiya muzeyidagi vaqtinchalik qabriga qo‘yilgan Otaturkning jasadi abadiy qo‘noqgohi Anitkabirga ko‘chirilgan 1953-yil 10-noyabrgacha shu yerda qoldi.
"Mening nochor tanam albatta bir kun tuproq bo‘ladi, biroq Turkiya Respublikasi abadiy barhayot qoladi" degan Otaturk abadiy qarorgohi bo‘lgan Turkiyaning qalbi Anitkabirda turk millatining qalbida yashamoqda.
