Italiyaning aviatsiya kompaniyasi Leonardo va Turkiyaning mudofaa firmasi Baykar dushanba kuni ekipajli samolyot bilan ekipajsiz jangovar samolyotning avtonom shaklda birga uchishi natijasidagi sinovlarning parda ortidagi tafsilotlarini maʼlum qildi.
Muhandislar va uchuvchilar mazkur natijalarni Buyuk Britaniyadagi Farnboro xalqaro aviatsiya ko‘rgazmasida K-SWARM dasturi doirasida taqdim etdilar.
Jonli parvoz sinovlari may oyida Baykarning Turkiyadagi Chorlu parvoz va sinov markazida o‘tkazildi, maqsad kelajakdagi havo janglari uchun Ekipajli va Ekipajsiz Hamkorlik (CUC-T) imkoniyatlarini sinovdan o‘tkazish hamda tasdiqlashdan iborat edi.
Sinovlar davomida Bayraktar KIZILELMA ekipajsiz qiruvchi samolyoti avtonom tarzda uchish yo‘lagiga chiqish (taksi) va qo‘nishdan keyingi harakatlarni amalga oshirdi, so‘ngra havo hududida Leonardoning M-346 jangovar uchoqi bilan qo‘shildi. Ikkinchi samolyot sifatida Italiya havo kuchlarining T-346A samolyoti kuzatuvchi vazifasini bajardi.
Havo ichida M-346 yangi ishlab chiqilgan integratsiyalashgan avionika komplekti va hisoblash tizimi yordamida KIZILELMA ustidan nazoratni o‘z zimmasiga oldi.
M-346 ichidagi uchuvchilar bergan buyruqlar KIZILELMA tomonidan avtonom tarzda bajarildi, bular qatoriga pozitsiyani o‘zgartirish hamda parvoz safidan ajralish kabi amallar kirdi.
Ikki samolyot orasidagi maʼlumot almashinuvi maxsus radiochastota tizimi orqali taʼminlandi va real vaqt rejimida Leonardoning GCC Tactical Platform kibermudofaa tizimi bilan himoyalandi.
Mazkur jonli operatsiya loyihaning laboratoriya simulyatsiyasidan haqiqiy parvoz bosqichiga o‘tganini ko‘rsatdi.
Loyiha Italiya va Turkiya jamoalaridan bir necha oy davom etgan qo‘shma tayyorgarlikni talab qildi. Turin va Venegono shaharlaridagi bo‘linmalarda Leonardo tomonidan ishlab chiqilgan algoritmlar Baykarning Hardware-in-the-Loop laboratoriyasida yaratilgan "aqlli flot avtonomiyasi" (smart fleet autonomy) dasturiy taʼminoti bilan integratsiya qilindi.
Baykarning taʼkidlashicha, KIZILELMAning ichki avtonomligi integratsiya jarayonini soddalashtirib, uni real ucog‘ga tezkorlik bilan tatbiq etish imkonini bergan.
Avtonom parvoz va birgalikdagi boshqaruv
Sinovlar jarayonida KIZILELMA avtonom tarzda taksi qilish va qo‘nishni bajarib, ortidan M-346 bilan yana birlashdi.
Baykar tomonidan ishlab chiqilgan aqlli flot avtonomiyasi algoritmlari yordamida ekipajsiz samolyot M-346dan kelgan buyruqlar asosida harakatlandi.
Kompaniyalarning maʼlum qilishicha, M-346 ichidagi uchuvchilar turli parvoz shakllariga buyruq berishlari, jumladan, pozitsiyani o‘zgartirish, ajralish hamda qayta qo‘shilish kabi amallarni boshqarishlari mumkin bo‘lib, ularning barchasi KIZILELMA tomonidan avtonom tarzda bajarildi.
Hamkorlikda amalga oshiriladigan jangovar operatsiyalar zamonaviy havo mudofaasining muhim qismi sifatida baholanmoqda, bu uchuvchining ish yuklamasini kamaytirish, vazifa samaradorligini oshirish va insonning qaror qabul qilish jarayonini markazda saqlashga qaratilgan.
Chorlu parvoz kampaniyasidan olingan maʼlumotlar ekipajli va ekipajsiz vositalar missiya maqsadlariga erishish uchun "yagona tana" kabi birgalikda harakatlanadigan yanada murakkab operatsiyalarga tayyorgarlik ko‘rishda qo‘llaniladi.
Kengaytirilgan imkoniyatlar va yuqori operatsion murakkablikka ega qo‘shimcha parvoz sinovlari kelgusi oylarga rejalashtirilgan.
Baykar, shuningdek, aviatsiya ko‘rgazmasida Bayraktar TB3 uchuvchisiz uchish apparatini namoyish etdi. Qisqa uchish-qo‘nish yo‘laklaridan foydalanish uchun mo‘ljallangan TB3 — o‘tgan yozda Baykar va Leonardo tomonidan taʼsis etilgan LBA Systems qo‘shma korxonasining Yevropa bozoriga qaratilgan maqsadlarini qo‘llab-quvvatlovchi asosiy platformalardan biriga aylandi.
Bayraktar TB3ning namoyishi kompaniyalar hamkorligi faqatgina tajriba-sinovlari bilan cheklanib qolmay, balki uchuvchisiz aviatsiya sohasida yetuk, seriyali ishlab chiqarishga yaqin platformalar bilan ham mustahkam tarzda davom etishini ko‘rsatishi kutilmoqda.
Hamkorlik qo‘shimcha imkoniyatlarni birlashtiradi
Baykar va Leonardo o‘rtasidagi hamkorlik 2025-yil mart oyida Rimda anglashuv memorandumi imzolanishi bilan boshlangan edi. Iyun oyida esa kompaniyalar Parij aviako‘rgazmasida LBA Systems uchun qo‘shma korxona shartnomasini rasmiylashtirdilar.
Italiyada joylashgan va har ikki kompaniya tomonidan teng ulushda egalik qilinadigan LBA Systems uchuvchisiz uchish tizimlarini loyihalash, ishlab chiqish, ishlab chiqarish va qo‘llab-quvvatlashga ixtisoslashgan.
Hamkorlar mazkur korxona uchuvchisiz aviatsiyaning kelajagini shakllantirishda yetakchi rol o‘ynashini maqsad qilganlar.
Hamkorlik doirasida Baykar ilg‘or uchuvchisiz platformalarni loyihalash va ishlab chiqish bo‘yicha o‘z tajribasini taqdim etsa, Leonardo zamonaviy elektron tizimlar va vazifa yuklamalari (payload) bilan taʼminlaydi, ekipajli-ekipajsiz jamoa hamda to‘da (swarm) imkoniyatlarini rivojlantirishga ko‘maklashadi, shuningdek, sertifikatsiyalash va malaka oshirish jarayonlariga o‘z hissasini qo‘shadi.
