AQSh va Eron o‘rtasida aprel oyidan buyon davom etayotgan “keskinlik va muzokaralar” jarayonida tarixiy burilish nuqtasiga kelingani iddao qilinmoqda. Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharifning “kelishuv matni tayyor” degan bayonoti hamda AQSh Prezidenti Donald Trampning “ajoyib kelishuvga erishdik” degan so‘zlari bilan jadallashgan jarayonda tomonlarning muzokara stoliga qo‘ygan shartlari va “Islomobod memorandumi” deb atalgan hujjat tafsilotlari asta-sekin oydinlashmoqda.
TRT Haberning Tehrondagi muxbiri Harun Aykach va Vashingtondagi muxbiri Tuna Shanli bergan ma’lumotlarga ko‘ra, ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik muloqot “anglashuv memorandumi” bosqichiga yetgan. Biroq yadro materiallarini yo‘q qilish masalasi va Eron ichidagi siyosiy qarashlar tafovuti yakuniy imzo oldidan eng nozik masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Tehronning sharti: yo‘q qilish emas, suyultirish
Eron Tashqi ishlar vaziri Abbos Arakchi “Islomobod memorandumi” deb atagan dastlabki hujjat yuzasidan Tehrondan kelayotgan ma’lumotlar Eronning strategik yon berishlari va qizil chiziqlarini namoyon qilmoqda.
Harun Aykachning ma’lum qilishicha, Tehron rahbariyati eng murakkab masala bo‘lgan yadro muammosini keyingi bosqichga qoldirishga rozi bo‘lgan. Eron boyitilgan uranning mamlakat tashqarisiga olib chiqilishiga qat’iy qarshi chiqib, buning o‘rniga mavjud zaxiralarni “suyultirish” usulini taklif qilmoqda.
Shuningdek, Hormuz bo‘g‘ozining xalqaro savdo kemalari uchun ochilishi ko‘zda tutilayotgan bo‘lsa-da, xavfsizlik nazorati avvalgi holatiga qaytmasdan, Eron va Ummon nazorati ostida qolishi talab etilmoqda.
Tehron uchun Isroilning Livandagi hujumlari hamda mintaqadagi boshqa mojarolarni to‘xtatish ustuvor masalalar qatorida turibdi. Jarayon doirasida Eronning xalqaro tizimda muzlatib qo‘yilgan aktivlarini qaytarish ham maqsad qilinmoqda.
Vashingtonning besh bandli rejasi va 60 kunlik muddat
Tuna Shanlining Vashingtondagi manbalarga tayanib ma’lum qilishicha, AQShning besh bandli rejasi quyidagi masalalarni o‘z ichiga oladi:
Yadro materiallarini olib chiqish: AQSh mavjud zaxiralarni yo‘q qilish va Eron hududidan olib chiqish talabida qat’iy turibdi.
Yadro dasturining tugatilishi: Eron yadro dasturining to‘liq yakunlanishi talab qilinmoqda.
Shartli mablag‘ qaytarilishi: Muzlatilgan mablag‘larni ozod qilish uchun kelishuvga to‘liq rioya etish sharti qo‘yilgan.
Hormuz bo‘g‘ozi: Bo‘g‘ozdagi cheklovlarni bekor qilish va uning to‘liq ochiq bo‘lishi rejalashtirilmoqda.
Terrorizmni moliyalashtirish: Mintaqadagi qurolli guruhlarga moliyaviy yordam berishni to‘xtatish talab qilinmoqda.
Kelishuv amalga oshgan taqdirda, Eronning xalqaro iqtisodiy tizimga to‘liq integratsiyalashuvi uchun yo‘l ochilishi ko‘zda tutilmoqda. Bu doirada hatto AQSh kompaniyalarining ham Eron neftiga kirish imkoniyatini beruvchi keng qamrovli iqtisodiy paket ustida ishlanayotgani aytilmoqda.
Tomonlarning hafta oxirida Geneva shahrida uchrashishi ehtimoli mavjud. Diplomatik manbalar esa jarayon “umid baxsh etuvchi, ammo ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi zarur bo‘lgan bosqich”da ekanini ta’kidlamoqda.
