Istanbulning gavjum tor ko‘chalarida yoki Antalya sohil kurortlariga yaqin joylarda bo‘lsangiz ham, ehtimol, yo‘lingizda "Tekel" do‘koniga duch kelasiz.

Ko‘cha boshida joylashgan va ko‘pincha moviy rangga bo‘yalgan bu do‘konlar Davlat Tamaki Monopoliyasi (Tekel)ning o‘tmishdagi qoldig‘i hisoblanadi. Bu yerga odatda chekish uchun sigaret sotib olishga kiriladi.

"Tekel" 1920-yillarning o‘rtalarida, yosh Turkiya Respublikasi foydali tamaki biznesini Usmoniylar imperiyasining so‘nggi yillarida bozorga hukmronlik qilgan xorijiy kompaniyalardan qaytarib olgan kezlarda tashkil etilgan.

Turkiya allaqachon tamaki eksport qiluvchi mamlakat edi. Hatto mashhur "Camel" brendi bilan sinonimga aylangan tuya tasviri ham turk ildizlariga ega. "Camel" sigaretlarini ishlab chiqaruvchi Amerikaning R.J. Reynolds (RJR) kompaniyasi o‘z mahsulotlarida turk tamakisi aralashmasidan foydalangan. Shu bois kompaniyaning marketing bo‘limi Turkiya bu o‘rkachli hayvonlari bilan unchalik mashhur bo‘lmasa-da, logotipga tuya tasvirini joylashtirishni maqsadga muvofiq deb bilgan.

Bu holat turk sigaret sanoati uchun o‘ziga xos burilish nuqtasi bo‘ldi.

Biroq, ayni o‘sha davrlarda, mamlakat g‘arbidagi Afyonkarahisar viloyatining Sinanpasa tumani tarkibiga kiruvchi kichik Tazlar qishlog‘ida butunlay boshqacha inqilob yuz berayotgan edi.

Qishloq oqsoqoli Ahmad og‘a boshchiligida aholi chekishni butunlay tashlashga ahd qildi va kelajak avlodlar uchun namuna bo‘ldi.

Ushbu qaror Tazlar qishlog‘ini zamonaviy jamoat salomatligi qonunlari paydo bo‘lishidan deyarli bir asr avval tamakisiz hududga aylantirdi.

Oradan qariyb yuz yil o‘tgan bo‘lsa-da, bugungi kunda taxminan 2 000 kishi istiqomat qiladigan ushbu qishloqda chekuvchi odamni uchratish deyarli imkonsiz ekanligi bilan barcha tanish.

Tazlar qishlog‘ining hikoyasi bugungi kunda yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda: ayni paytda Turkiya hukumati chekishni kamaytirish uchun qat’iy choralar ko‘rishga intilmoqda. Ankara parlamenti 2015-yilning yanvar oyidan keyin tug‘ilganlar uchun chekishni umrbod taqiqlash ko‘zda tutilgan qonun loyihasini ko‘rib chiqmoqda.

Prezident Rajab Toyyib Erdog‘an chekishga qarshi keskin pozitsiyasi bilan tanilgan. U hatto Italiya Bosh vaziri Jorjia Meloniga ham tamakini tashlashni maslahat bergani aytiladi va Meloni joriy yilning boshida chekishni tashlagan.

Bir qancha tadqiqotlar turklar dunyoda sigaret iste’mol qiluvchilar orasida yuqori o‘rinlarda turishini ko‘rsatadi. Lekin bu muammo Tazlar qishlog‘i uchun mutlaqo yotdir.

Hammasi qanday boshlangan edi?

Tarix sahifalari Ahmad og‘aning ismini deyarli unutgan bo‘lib, Tazlar aholisi bu haqda faqat ota-onalaridan eshitgan rivoyatlarnigina yodda saqlab qolishgan. Ular aytib bergan hikoyalarga ko‘ra, Ahmad og‘a o‘z xalqining jismoniy salomatligini asrashni va qishloqning kamtarona resurslarini himoya qilishni istagan. 1928-yilda qishloq ahli birgalikda tamakiga qarshi ahd qilganida, og‘a o‘sha paytda qishloqda bor-yo‘g‘i bir necha kishi chekishini hisobga olib, ularni bu zararli odatdan voz kechishga muvaffaqiyatli ishontira olgan.

"Biz atrofimizdagi odamlar chekmaydigan muhitda ulg‘aydik", deydi qishloq imomi va hisobchisi bo‘lib ishlaydigan 66 yoshli Mehmet Aydog‘mush. "Ma’lum ma’noda, chekmaslik biz uchun keyinchalik qabul qilingan ataylab qilingan qaror emas edi. Bu shunchaki hayotimiz va madaniyatimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan edi".

Ushbu nozik farq Tazlar tajribasini tushunishda markaziy ahamiyatga ega.

Individual qarorlarga tayanib qolish o‘rniga, qishloqda chekish hech qachon normal holat deb hisoblanmagan jamoaviy madaniyat shakllangan.

Aydog‘mushning ta’kidlashicha, bu tamoyil bolalarga yuqoridan majburlab yuklangan qoidalar sifatida emas, balki ularning ota-onalari, buvilari va qo‘shnilarini shunchaki kuzatishlari orqali tabiiy ravishda singdirilgan.

"Men bola bo‘lganimda, qishloqda kimningdir chekayotganini ko‘rish mutlaqo g‘ayritabiiy hol edi", deb eslaydi Aydog‘mush.

Tazlar — sariq pomidor va shakar lavlagi dalalari bilan o‘ralgan, qizil g‘ishtli uylardan iborat qishloq. Bu yerda aholining kun tartibi bir xil: hamma vaqtli uyg‘onadi va quyosh botgach uyquga ketadi. Qishloqda har bir kishi bir-birini juda yaxshi taniydi.

Qishloq aholisining chekishga qarshi bo‘lishining bir qismi salomatlik bilan bog‘liq bo‘lsa-da, Aydog‘mushning so‘zlariga ko‘ra, bu an’anani faqat tibbiy sabablar bilan izohlab bo‘lmaydi.

"Buvilarimiz bizga chekish inson sog‘lig‘iga qanday dahshatli zarar yetkazishini doimo uqtirib kelishgan", deydi u. "Lekin ular faqat jismoniy salomatlik haqida gapirish bilan cheklanishmasdi".

Ular zararli odatlarning oilalarga, jamoaviy muhitga va insonning shaxsiy irodasiga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatishi haqida ham gapirishgan.

"Biz buni asta-sekin, ong ostimizga singdirib o‘rgandik", deydi u. "Bola bo‘lgan paytlarimizda uning nima ekanligini to‘liq tushunmasak ham, bu biz uchun naqadar muhim masala ekanini buvilarimizning jiddiy munosabatidan anglab yetardik".

Qishloqning bu boradagi yondashuvi oilaviy mas’uliyat, diniy qadriyatlar va jamoaviy birdamlikni o‘zida birlashtirgan, deb qo‘shimcha qiladi Aydog‘mush.

Oilalar bolalarga alohida g‘amxo‘rlik qilishgan. Keksalar yosh avlodni doimo ogohlantirib turishgan. Qo‘shnilar bir-birlaridan doimo xabardor bo‘lishgan. Bunday muhitda xulq-atvor faqatgina shaxsiy masala emas, balki butun boshli oila va jamoaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy omil sifatida tushunilgan.

Agar biron bir bola oilasi zararli deb hisoblagan odatni yuqtira boshlasa, qarindoshlar va qo‘shnilar bunga hech qachon befarq qarab turishmagan.

"Agar biror joyda yosh yigit xato qilsa, odamlar ‘bu mening bolam emas-ku’ deb chetga chiqib ketishmaydi", deydi Aydog‘mush. "Qishloqda hamma bir-birini taniydi. Har kim falonchining farzandi yoki pismadonchining nabasi ekanini yaxshi biladi".

Lekin, agar qishloqda bu an’anani davom ettiradigan yoshlar qolmasa, ushbu o‘ziga xos madaniyatni qanday saqlab qolish mumkin?

Tutun kabi tarqalish xavfi

Tazlar qishlog‘ida ulg‘aygan 29 yoshli Murat Qorasog‘ut mamlakatning boshqa hududlariga sayohat qilganida doimo madaniy hayratga (shokka) tushishini aytadi.

"Ko‘chada kimdir sigaret chekayotganini ko‘rganimizda, beixtiyor: ‘Bizning qishloqda bunday narsa mutlaqo yo‘q’, deb o‘ylab qolamiz", deydi u.

Tazlarda chekmaslik mutlaq norma bo‘lib qolgan, deydi u. Yoshlarni chekishni rad etishga takror-takror undashga yoki majburlashga hojat ham bo‘lmagan — chunki sigaretlar qishloqning kundalik turmush madaniyatida shunchaki mavjud emas edi.

"Qishlog‘imizda chekmaslik tabiiy odat tusiga kirgan, shuning uchun yosh avlod uni juda oson o‘zlashtiradi", deydi u.

Uning fikricha, yoshlar boshqa joylarda sigaretlar bilan tez-tez duch kelayotgan hozirgi davrda ushbu farq yanada muhimroq ahamiyat kasb etmoqda.

Biroq, Tazlar qishlog‘ining tobora ko‘proq yosh aholisi shaharlarga ko‘chib ketayotgani sababli, bu qat’iy tamaki qarshi munosabat vaqt o‘tishi bilan so‘nib qolishi mumkinligidan xavotirlar ham yo‘q emas.

Yaxshiroq ta’lim olish va ish imkoniyatlari sababli qishloq yoshlarining uchdan ikki qismidan ko‘prog‘i hozirda Istanbul va Bursa kabi yirik shaharlarda istiqomat qilmoqda.

Aydog‘mush va Qorasog‘ut uchun Tazlardagi ushbu noyob an’ananing kelajagi, oxir-oqibat, yosh avlodning uni kelgusida ham davom ettirishni qay darajada tanlashiga bog‘liq bo‘ladi.

Qorasog‘ut yoshlarning kelajak oldidagi mas’uliyatiga alohida urg‘u beradi.

"Biz o‘tmishda qolib ketishni xohlamaymiz", deydi Aydog‘mush. "Lekin o‘tmishimiz va qadriyatlarimizni yo‘qotishni ham aslo istamaymiz".