Prezident Erdo‘g‘anning BMT minbaridagi chiqishlari: Islohotlar, adolat va global chaqiriqlar xronikasi
Prezident Rejep Tayyip Erdo‘g‘anning 2005 yildan buyon BMT Bosh Assambleyasida qilgan nutqlari Turkiyaning tashqi siyosatidagi evolyutsiyani va global masalalarga munosabatini aks ettiruvchi muhim tarixiy arxiv vazifasini o‘taydi. Quyida uning yillar davomidagi asosiy murojaatlari va ilgari surgan tashabbuslari xronikasi keltirilgan.
2005 yil: BMTni isloh qilish va demokratik tuzilma zarurati
Erdo‘g‘an 2005 yilda bosh vazirlik davrida qatnashgan BMTning 60-umumiy yig‘ilishida tashkilotning yanada demokratik, shaffof va barcha a'zolarning irodasini aks ettiruvchi tuzilishga ega bo‘lishi kerakligini ta'kidladi. U o‘z murojaatida quyidagi fikrlarni bildirdi:
"Eng avvalo o‘zini yangilagan, yanada demokratik va shaffof, barcha a'zolarning umumiy irodasini ifoda eta oladigan, xalqaro nizolarni hal qilish maydoni bo‘lgan, dunyo tinchligining kafolati sifatida ko‘rilgan, obro‘siga barcha a'zolari tomonidan e'tibor qaratilgan, yanada faol va qarorli bir BMT tashkiloti insoniyatning umumiy manfaatiga xizmat qiladi."
Shuningdek, terrorizmga qarshi kurash masalasiga to‘xtalib: "Dunyoning istalgan burchagida sodir etilgan terror harakati barchamizni nishonga olgan insoniyat jinoyatidir. Terrorning og‘ir tajribasini shaxsan boshdan kechirgan bir mamlakat bosh vaziri sifatida butun insoniyatga qarshi bo‘lgan ushbu tahdidga qarshi kurashda birdamlik va yanada samarali hamkorlik chaqirig‘ini shu yerda takrorlayman," dedi.
2009 yil: Xavfsizlik Kengashi isloh qilinishi shart
2009 yildagi 64-umumiy yig‘ilishda Erdo‘g‘an adolatli va ishtirokchi global tartib o‘rnatilishi uchun BMTning samaradorligi oshirilishi lozimligini ta'kidladi:
"Vakillik qobiliyati kuchaytirilgan, demokratik, shaffof, adolatli va samarali Birlashgan Millatlar Tashkiloti global tinchlik va barqarorlikka ko‘proq hissa qo‘shishiga ishonamiz... Ammo Birlashgan Millatlar tizimidagi islohotning Xavfsizlik Kengashi ham isloh qilinmagan taqdirda muvaffaqiyatli hisoblanmasligi shubhasizdir."
2011 yil: Mintaqaviy inqirozlar va Qorabog‘ muammosi
2011 yildagi 66-umumiy yig‘ilishda Erdo‘g‘an Suriya, Liviya, Somali va Falastin masalalariga to‘xtalib, Ozarbayjon hududlarining yillar davomida noqonuniy bosib olinishi barham topishi kerakligini qat'iy ta'kidladi:
"Qorabog‘ muammosi shu tarzda yechimsiz qolishi aslo qabul qilinmaydi, xalqaro muammolarga jarohat kasb etguncha yechim topish har birimizning siyosiy va axloqiy zimmamizdir."
2014 yil: "Dunyo beshdan kattaroq" bilan global uyg‘onish
Erdo‘g‘anning BMT tarixidagi eng muhim chiqishlaridan biri 2014 yilda yangragan "Dunyo beshdan kattaroq" shiori bo‘ldi. U Xavfsizlik Kengashining 5 doimiy a'zosining imtiyozlariga mahkum qilingan global tizimning Falastin va Suriyadagi inqirozlarda ojiz qolayotganini keskin tanqid qildi:
"Biroz ko‘proq kechiktirmasdan, ko‘proq zolim odamlar, begunoh insonlar hayotdan ayrilmasin, global vijdon ko‘proq yaralanmasin, Birlashgan Millatlar muammolarga og‘irligini qo‘yishi kerak. Ta'kidlab aytmoqchimanki, dunyo beshdan kattaroq... Qabul qilingan qarorlar ko‘rib tursangiz bir davlatning ikki labining orasida. Falastinda bir necha oy ichida 2 mingdan ortiq begunoh inson o‘ldirilayotganda Birlashgan Millatlar kutilgan yechimni taqdim eta olmadi."
2016–2018 yillar: Terrorizmga qarshi kurash va Falastin masalasi
2016 yil (71-yig‘ilish): 15-iyul davlat to‘ntarishi urinishidan so‘ng dunyoga FETÖ haqida jiddiy og‘ruq bilan murojaat qilib: "Bu yangi avlod terror tashkiloti nafaqat Turkiya uchun, balki faoliyat ko‘rsatayotgan 170 mamlakatning barchasi uchun milliy xavfsizlik tahdididir," dedi va DEASh hamda PKKga qarshi global hamkorlikka chaqirdi.
2018 yil (73-yig‘ilish): BMTning insoniyat umidlarini qondirishdan uzoqlashganini qayd etib, Bosniya, Ruanda, Somali va Falastindagi fojealarni eslatdi: "Falastinlarga nisbatan qo‘llanayotgan zulmga ovoz chiqarmaganlar zolimlarning jasoratini oshirmoqda. Butun dunyo orqasini burib ketsa ham, Turkiya sifatida biz mazlum falastinliklarning yonida turishda davom etamiz."
2019 va 2023–2024 yillar: Aylan chaqaloq, Isroil tajovuzi va xarita fosh etilishi
2019 yil: Muğla Bodrum sohili yaqinida cho‘kib ketgan kichkina Aylan chaqaloq fotosuratini eslatib, tartibsiz migratsiya muammosini dunyo yetakchilari e'tiboriga havola qildi: "Unutmanglar, bir kun kelib shunday holat sizlarning ham boshlaringizga kelishi mumkin. Aylan chaqaloqlardan bittasi emas, minglab, millionlab bor."
2023–2024 yillar: Isroilning Falastinga qarshi hujumlarini qoralab, minbarda 1947 yildan hozirgi kungacha bo‘lgan Falastin va Isroil hududlari solishtirilgan xaritani ko‘rsatdi: "Qaranglar, 1947 yilda deyarli bu yerda Isroil yo‘qdek edi, hammasi Falastin... Bugungi holat: deyarli Falastin yo‘qolgan, uning deyarli hammasi Isroil... 70 yil oldin Hitler qanday qilib insoniyatning ittifoqi bilan to‘xtatilgan bo‘lsa, Netanyahu va qotillik tarmoqlari ham insoniyat ittifoqi bilan to‘xtatilishi kerak."
Yechimga yo‘naltirilgan diplomatiya: Qora dengiz Don Koridori
Erdo‘g‘an nafaqat tanqid qiluvchi, balki yechim topuvchi lider ekanini Rossiya-Ukraina urushi davrida isbotladi. Istanbul kelishuvi bilan tuzilgan Qora dengiz Don Koridorini BMT minbaridan turib shunday baholadi:
"Hurmatli Bosh kotib bilan olib borgan jiddiy harakatlarimiz natijasida Ukraina donining Qora dengiz orqali dunyoga yetib borishini ta'minladik... Don ta'minotining uzluksizligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bu kelishuv Birlashgan Millatlar tashkilotining so‘nggi yillardagi eng katta yutuqlaridan biridir."
Kipr va Qorabog‘ masalalari
KKTC (Shimoliy Kipr): Xalqaro hamjamiyatni Shimoliy Kipr Turk Respublikasining mustaqilligini tan olishga va diplomatik aloqalar o‘rnatishga chaqirdi.
Qorabog‘: Armanistonni Zengezur koridori bo‘yicha bergan va'dalarini bajarishga chaqirib: "Endi hammaga ma'lum bo‘lib bo‘ldiki, Qorabog‘ Ozarbayjon yeridir," dedi.
Xulosa
Prezident Erdo‘g‘anning yillar davomida BMT minbarida ilgari surgan g‘oyalari va takliflari bugungi kunda ham global diplomatiya markazida turibdi. Kipr muammosidan tortib islomofobiya va iqlim inqiroziga qadar ko‘plab masalalarni kun tartibiga olib chiqib kelayotgan Turkiya rahbari xalqaro adolat va tinchlik yo‘lidagi o‘z pozitsiyasini qat'iy davom ettirmoqda.
