AQSh va Eron Yaqin Sharqdagi bir necha oylik qurolli mojaroga chek qo‘yish, global savdo uchun o‘ta muhim bo‘lgan Hormuz bo‘g‘ozini kemalar qatnovi uchun qayta ochish hamda bir nechta frontlarda — jumladan, Livan yo‘nalishida — harbiy operatsiyalarni to‘xtatishga qaratilgan tarixiy bitimga erishilganini e’lon qildi.
Har ikkala tomon ham kelishuvning asosiy elementlarini tasdiqladi. Biroq, Eronning yadroviy dasturi kelajagi va bitimning uzoq muddatli ijro mexanizmlari kabi bir qator muhim tafsilotlar hozircha noaniq qolmoqda. Hozirgi soatgacha ushbu kelishuv bo‘yicha ma’lum bo‘lgan asosiy ma’lumotlar quyidagilardan iborat:
Bir necha oylik urushdan so'ng kutilmagan e'lon
Bitim dushanba kuni tongda dastlab Pokiston Bosh vaziri Shehbaz Sharif tomonidan ommaga ma’lum qilindi. U Vashington va Tehron o‘rtasida "barcha frontlarda harbiy operatsiyalarning doimiy tugatilishiga", jumladan, Livan yo‘nalishida ham otishmalarni to‘xtatishga kelishilganini bildirdi.
AQSh Prezidenti Donald Tramp ushbu e’lonni tasdiqladi va ijtimoiy tarmoqlardagi sahifasida: "Eron Islom Respublikasi bilan bitim endi yakunlandi", — deya bayonot berdi. Oq uy rahbari bu kelishuv minglab odamlar halok bo‘lgan va global energetika bozorlariga jiddiy zarba bergan keng ko‘lamli mojaroni tugatish yo‘lidagi ulkan qadam ekanini ta’kidladi.
Eron tomoni ham jarayonni Tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Kazem Gharibabadi orqali tasdiqladi. Eron rasmiysining qayd etishicha, kelishuv dushmanlik harakatlariga "tezkor va doimiy yakun" yasaydi, yakuniy bitim bo‘yicha qo‘shimcha muzokaralar esa yaqin 60 kun ichida o‘tkaziladi.
Kelishuv shartlari haqidagi xabarlar
Bir necha hafta davom etgan murosasiz parda orti muzokaralari hamda Trampning "agar Eron kelishuvga rozi bo‘lmasa, yangi cheklovlar joriy etilishi" haqidagi tahdidlari fonida bitimning to‘liq matni ma’lum muddat sir saqlangan edi.
Eronning "Mehr" axborot agentligi tarqatgan xabarga ko‘ra, AQSh muzokaralar boshlanishidan oldin Eronning muzlatib qo‘yilgan xorijiy aktivlaridan 12 milliard dollarini qaytarishni va’da qilgan. Agentlik tomonidan keltirilgan 14 banddan iborat Anglashuv memorandumida, hujjat imzolanganidan keyin boshlanadigan 60 kunlik muzokara davrida yana 24 milliard dollar miqdoridagi Eron aktivlari blokdan chiqarilishi belgilangan.
Tramp ma’muriyati bitimning moliyaviy tafsilotlari bo‘yicha darhol izoh bermadi. Bu masalalar kelgusi jarayonda jiddiy tortishuvlarga sabab bo‘lishi mumkin. Chunki AQSh Tehronning yadroviy ambitsiyalarini jilovlashga va o‘tgan yili AQSh havo zarbalari natijasida yashirin ob’yektlarga ko‘chirilgan deb ishonilayotgan yuqori darajada boyitilgan uran zaxirasi muammosini hal qilishga qattiq bosim o‘tkazmoqda.
Yakshanba kuni "New York Times" gazetasiga bergan intervyusida Tramp Eronning yadroviy dasturini va uran boyitish jarayonini 20 yilga to‘xtatib turishi borasida Vashington hali ham muzokara olib borayotganini aytdi. U ushbu muddatni 15 yilga tushirishga ham rozi bo‘lishi mumkinligiga ishora qildi, biroq matbuot orqali savdolashishni istamasligini bildirdi.
Vositachilarning roli
Ushbu diplomatik jarayonda Pokiston markaziy vositachilik rolini o‘ynadi. Shuningdek, Qatar, Saudiya Arabistoni va Turkiya ham muzokaralarni faol qo‘llab-quvvatlaganliklari uchun alohida e’tirof etildi. Pokiston Bosh vaziri Sharif vositachi davlatlar ushbu hafta ichida qo‘shimcha uchrashuvlar tashkil etishga ko‘maklashishini va 19-iyun kuni Shveytsariyada rasmiy imzolash marosimi bo‘lib o‘tishi kutilayotganini ma’lum qildi.
Qatar Tashqi ishlar vazirligi ham bayonot berib, kelishuvni mintaqaviy barqarorlik sari tashlangan "muqim qadam" deb baholadi va uning to‘liq ijrosini ta’minlash uchun xalqaro diplomatiyani davom ettirishga chaqirdi.
Mintaqaviy mojaro va vaqt jihatidan xavotirlar
Ushbu kutilmagan diplomatik yangilik Yaqin Sharqda keskinlik qayta avj olgan va qonli to‘qnashuvlar sodir bo‘lgan og‘ir dam olish kunlaridan so‘ng e’lon qilindi. Xususan, Isroil harbiy-havo kuchlarining Bayrut janubidagi aholi punktlariga bergan so‘nggi zarbalari vaziyatni yanada murakkablashtirgan edi.
Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh Prezidenti Donald Tramp Isroilning ushbu harakatini ochiqchasiga tanqid qilib, bu hujum tinchlik muzokaralariga xalaqit berganini ta’kidlagan. Eron hukumati esa bundan oldin har qanday o‘t ochishni to‘xtatish bitimini mintaqaviy miqyosdagi keskinlikni kamaytirishga, ayniqsa, Livandagi harbiy harakatlarni to‘xtatish shartiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lab kelayotgan edi.
Mavjud jiddiy tarangliklarga qaramay, har ikkala tomon ham yakunda kelishuv jarayonini to‘xtatmadi. Bu esa ko‘plab kuzatuvchilar tomonidan Yaqin Sharqdagi ko‘p oylik urushlardan keyingi eng yirik diplomatik yutuq sifatida baholanmoqda.
Iqtisodiy ta'sir va jahon hamjamiyatining reaksiyasi
Xalqaro moliya bozorlari ushbu e’longa juda tez munosabat bildirdi:
Energetika bozori: Jahon bozorlarida xom neft narxi keskin tushib ketdi.
Fond birjalari: Osiyo fond bozorlarida aksiyalar narxi ko‘tarila boshladi. Bunga global neft va gaz oqimining qariyb beshdan bir qismi o‘tadigan Hormuz bo‘g‘ozining qayta ochilishi haqidagi xabarlar asosiy turtki bo‘ldi.
Xalqaro miqyosda ham munosabatlar ijobiy:
BMT Bosh kotibi Antonio Guterres ushbu kelishuvni Yaqin Sharqda uzoq kutilgan tinchlikni qaror toptirish yo‘lidagi "muqim va salmoqli qadam" deb atadi.
Turkiya Prezidenti Rajap Tayyip Erdog‘an bitimni olqishlab, uni mintaqaviy tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni qayta tiklash uchun ulkan tarixiy voqea deb qabul qildi.
Yevropa davlatlari ham kelishuv shartlari to‘liq saqlanib qolgan takdirda, Eronga nisbatan joriy etilgan iqtisodiy sanksiyalarni bosqichma-bosqich yumshatish jarayonini qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanliklarini bildirishdi. AQSh rasmiylari esa ushbu bitim nafaqat harbiy muvaffaqiyat, balki global energetika barqarorligi va Yaqin Sharq iqtisodiyotini qayta tiklash yo‘lidagi tub burilish nuqtasi bo‘lishini ta’kidlamoqdalar.
Endi nima bo'ladi?
Rejaga ko‘ra, joriy haftaning juma kuni Shveytsariyada har ikki davlat rasmiylari ishtirokida memorandumga rasman imzo qo‘yiladi. Shundan so‘ng Vashington va Tehron 60 kunlik rasmiy muzokaralar davriga kiradi.
Ushbu muddat yakuniy, har tomonlama mukammal va keng qamrovli tinchlik bitimini ishlab chiqishga mo‘ljallangan. Shunga qaramay, xalqaro ekspertlar neytral tekshiruvlar o‘tkazish tartibi va Eron yadroviy infratuzilmasiga qo‘yiladigan aniq cheklovlar atrofidagi eng og‘ir savollar hamon ochiq qolayotganini aytishmoqda.
