Turkiya Buyuk Millat Majlisi raisi Numan Kurtulmush rasmiy tashrif bilan Shvetsiya poytaxti Stokgolmda bo‘lib, Shvetsiya Xalqaro munosabatlar instituti tomonidan tashkil etilgan davra suhbatida akademiklar, tahlil markazlari vakillari va diplomatlar bilan uchrashdi.

Kurtulmush o‘z nutqida Shvetsiyadagi uchrashuvlari doirasida o‘zgarayotgan dunyoda Turkiyaning o‘rni, Yevropaning kelajagi, NATOning yo‘nalishi, xalqaro tizimni yangilash zarurati, tinchlik va adolat izlanishlari hamda bu masalalarda parlament diplomatiyasining roli haqida fikr almashish imkonidan mamnun ekanini bildirdi.

Shvetsiya va Turkiya o‘rtasidagi tarixiy aloqalarga e’tibor qaratgan Kurtulmush, Shvetsiyaning 2024 yilda NATOga qo‘shilishi bilan ikki mamlakat munosabatlari yanada strategik tus olganini ta’kidladi.

U zamonaviy tarixning eng qiziqarli davrlaridan biriga guvoh bo‘linayotganini, bugungi voqealar vaqtinchalik inqirozlar yoki mahalliy mojarolar bilangina cheklanib qolmayotganini aytdi.

Kurtulmushning ta’kidlashicha, mojarolar, keskinliklar va urushlar kuchaygan bir davrda davlatlarning suveren huquqlari buzilmoqda, insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etilmoqda va G‘azoda Falastin xalqiga qarshi genotsidga guvoh bo‘linmoqda.

Shuningdek, migratsiya, iqlim inqirozi va texnologik taraqqiyot jamiyatlar hamda dunyoni anglash usullarini tubdan o‘zgartirayotganini qayd etdi.

Ko‘p markazli dunyo shakllanmoqda

Kurtulmush bir qutbli yoki ikki qutbli dunyo tizimi yakunlanganini va ko‘p markazli dunyo allaqachon shakllanganini aytdi.

Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi, Isroil va AQShning Eronga qarshi harbiy harakatlari hamda Eronning javob choralarini bugungi noaniq davrning yorqin misollari sifatida tilga oldi.

Uning fikricha, Eronga qarshi olib borilayotgan urush Fors ko‘rfazi va Yaqin Sharqda ishonchli mintaqaviy xavfsizlik tizimi yo‘qligini ko‘rsatmoqda.

“Shunday tizim shakllanmoqdaki, unda hech bir kuch o‘z irodasini osonlik bilan boshqalarga qabul qildira olmaydi. Shu sababli murosa izlash va yangi sherikliklarni shakllantirish har qachongidan ham muhimdir”, dedi u.

Xalqaro tizim zaiflashmoqda

Kurtulmush qoidalarga asoslangan xalqaro tartib ham legitimlik, ham samaradorlik jihatidan jiddiy yemirilayotganini aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, BMT Xavfsizlik Kengashining urushlarni to‘xtatish va inqirozlarning oldini olish salohiyati doimiy a’zolarning veto huquqi sabab amalda zaiflashgan.

Rossiya-Ukraina urushi, Eronga qarshi urush, G‘azodagi genotsid va G‘arbiy Sohilda falastinliklarga qarshi olib borilayotgan “apartheid” siyosati ushbu yemirilishning ochiq ko‘rinishlari ekanini ta’kidladi.

“G‘azo vayron qilinib, bu holat oddiy harbiy amaliyot sifatida ko‘rsatilsa, insonparvarlik yordamlari to‘sib qo‘yilib, bosib olish siyosati odatiy hol sifatida qabul qilinsa, insoniyat vijdoni va umumiy qadriyatlari ham yemiriladi”, dedi Kurtulmush.

Yangi va adolatli global tizim zarur

Kurtulmush global inqirozlar tobora o‘zaro bog‘lanib borayotgan bir paytda hamkorlik qilish qobiliyati zaiflashayotganiga e’tibor qaratdi.

U yangi va adolatli global iqtisodiy hamda siyosiy tizimni barpo etish bo‘yicha sa’y-harakatlarni kuchaytirish kerakligini ta’kidladi.

“Prezidentimizning ‘Dunyo beshdan kattadir’ degan shiori aynan mana shu ehtiyojni ifodalaydi”, dedi u.

Turkiya Yevropa xavfsizligiga hissa qo‘shishga tayyor

Kurtulmush NATOning Yevropa-Atlantika hududidagi kollektiv xavfsizlikning asosiy tayanchi ekanini bildirib, Turkiyada yaqin kunlarda ikki muhim NATO sammiti o‘tkazilishini eslatdi.

U NATO faqat harbiy ittifoq bo‘lib qolmasdan, tinchlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosiy qarashlarni ham rivojlantirishi kerakligini aytdi.

Turkiyaning Yevropa xavfsizligi va mudofaasiga faol hissa qo‘shishga tayyor ekanini bildirgan Kurtulmush shunday dedi:

“Dialog, hamkorlik, inklyuzivlik va birdamlik tamoyillariga amal qilinishi kerak. Yevropada barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash barcha yevropaliklarning umumiy maqsadi va mas’uliyatidir. Tarix, geografiya va geosiyosat Turkiyaning Yevropada ekanini yaqqol ko‘rsatadi. Bu haqiqatni tan olmaslik strategik qarash yetishmasligi va voqelikdan uzilishdir.

Bizning Osiyo, Yaqin Sharq va Afrika bilan ham mustahkam aloqalarimiz mavjud. Ushbu boy meros va geosiyosiy imkoniyatlarimizdan Yevropa va undan tashqarida tinchlikni qo‘llab-quvvatlash uchun foydalanishni istaymiz.”