Mehmet Shimshek: Global kapital oqimlari real iqtisodiyotdan tobora uzilib bormoqda

Turkiya Gʻaznachilik va moliya vaziri Mehmet Shimshek islomiy moliya tizimi kapitalni rivojlanishning ustuvor yoʻnalishlariga yoʻnaltirishda yanada salmoqli rol oʻynashi lozimligini taʼkidladi va global kapital oqimlari real iqtisodiyotdan tobora uzilib borayotganini qayd etdi.

Istanbulda boʻlib oʻtgan Jahon islomiy iqtisodiyoti sammitida soʻzlagan Shimshek global xorijiy toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar (FDI) koʻrsatkichlari oshayotgandek koʻrinishi mumkinligi, biroq bu oʻsishning asosiy qismi yirik moliyaviy markazlar oʻrtasidagi oqimlarga bogʻliq boʻlib, ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan samarali investitsiyalarga unchalik aloqasi yoʻqligini aytdi.

Shimshek soʻnggi uch yil ichida geoiqtisodiy parchalanish, ishlab chiqarishni oʻz mamlakatiga qaytarish (reshoring) bosimi, sanoat siyosati doirasidagi cheklovlar va taʼminot zanjirlarining qayta tuzilishi fonida, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning global toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalardagi (FDI) ulushi 67 foizdan qariyb 54 foizga tushib ketganini maʼlum qildi.

"Bu yerda asosiy maqsad kapitalni rivojlanishning ustuvor vazifalari bilan qayta bogʻlashdan iborat boʻlishi kerak", — deya taʼkidladi Shimshek.

Vazir islomiy moliya aktivlari nominal dollar ifodasida 2000-yildan buyon deyarli 49 barobar oshganini, biroq ularning global moliyaviy aktivlar tarkibidagi ulushi hali ham nisbatan kichikligicha qolayotganini bildirdi.

Uning qayd etishicha, Turkiya hozirda islomiy moliya aktivlari koʻlami boʻyicha dunyo davlatlari qatorida toʻqqizinchi oʻrinda turibdi va kelgusida yetakchi beshlikka kirishni maqsad qilgan. Ushbu sektor anʼanaviy moliya tizimi bilan raqobatlasha olishi uchun mahsulotlar diversifikatsiyasi (turliligi), likvidlikning kuchaytirilishi va innovatsiyalar joriy etilishi zarur. Shimshek, shuningdek, Istanbul Moliyaviy Markazi (IFM) global islomiy moliya tizimida yetakchi rol oʻynashi kerakligiga urgʻu berdi.

Turkiya Tashqi Omillarga Qarshi Tayyorgarlik Koʻrdi

Turkiyaning joriy iqtisodiy dasturiga toʻxtalar ekan, Shimshek hukumat narxlar barqarorligi, fiskal intizom va barqaror tashqi balansni taʼminlashga alohida eʼtibor qaratayotganini aytdi.

U mamlakatda dezinflyatsiya (inflyatsiya surʼatlarining pasayishi) jarayoni boshlanganini, biroq ichki va tashqi zarbalar sababli dastlabki kutilganidan koʻra sekinroq kechayotganini taʼkidladi. Shimshek, agar neft narxi barreliga qariyb 90 dollar atrofida saqlanib qolsa, Turkiya yil yakunida inflyatsiyani 20 foizlik koʻrsatkichlarning oʻrtalarida yoki yuqori nuqtasida yakunlashni rejalashtirayotganini maʼlum qildi.

Vazir iqtisodiy koʻrsatkichlarni solishtirar ekan, Turkiyaning byudjet kamomadi oʻtgan yili YaIMga nisbatan 2,9 foizni tashkil etganini, bu koʻrsatkich rivojlanayotgan bozorlardagi oʻrtacha koʻrsatkichdan qariyb 6 foizgacha pastligini bildirdi. Hukumat qarzi esa YaIMning 24 foiziga teng boʻlib, rivojlanayotgan davlatlardagi oʻrtacha 74 foizlik koʻrsatkichdan ancha kamdir.

Shimshek yoqilgʻi va gaz narxlarining koʻtarilishi hisobiga joriy hisob taqchilligi (defitsiti) biroz oshishi mumkinligini, biroq u YaIMning qariyb 3 foizi darajasida, yaʼni boshqariladigan holatda qolishini aytdi. U Turkiyada yetarli miqdorda valyuta zaxiralari mavjudligini hamda tashqi qarzning YaIMga nisbati past boʻlib, 30 foizlik koʻrsatkichlar tomon pasayish tendensiyasiga ega ekanini qoʻshimcha qildi.

Yangi Ragʻbatlar va Investitsion Takliflar

Mehmet Shimshek Turkiyaga toʻgʻridan-toʻgʻri sarmoyalar, kapital va malakali mutaxassislarni jalb qilishga qaratilgan yangi imtiyozlar haqida ham toʻxtaldi.

U parlament tomonidan maʼqullangan va Prezident Rajab Toyyib Erdogʻan tomonidan imzolangan yangi qonun hujjatlariga koʻra, sanoat va qishloq xoʻjaligi sohasidagi ishlab chiqaruvchilar uchun korporativ soliq stavkasi 12,5 foizgacha pasaytirilganini bildirdi. "Bu global rivojlanayotgan bozorlar orasidagi eng jozibador va raqobatbardosh korporativ soliq stavkalaridan biridir", — dedi u.

Bundan tashqari, Turkiya dasturiy taʼminot, videooʻyinlar, tibbiy turizm, taʼlim, muhandislik, dizayn va konsalting kabi xizmatlar eksporti bilan shugʻullanuvchilar uchun 100 foizlik soliq imtiyozi joriy qilgan. Vazirning soʻzlariga koʻra, Istanbul Moliyaviy Markazida faoliyat yuritayotgan kompaniyalar uchun tranzit savdo boʻyicha korporativ daromad soligʻi nolga tenglashtirilgan, markazdan tashqarida esa ushbu yoʻnalishga 95 foizlik soliq imtiyozi qoʻllaniladi.

Shimshek Turkiya oʻzining yirik va barqaror oʻsib borayotgan iqtisodiyoti, kuchli logistik aloqalari, ishlab chiqarish bazasi, keng xizmat koʻrsatish salohiyati va sifatli ishchi kuchi tufayli xorijiy investorlar uchun jozibadorligini saqlab qolayotganini taʼkidladi.

Amaldagi valyuta kurslari boʻyicha Turkiya dunyoning 16-eng yirik iqtisodiyoti hisoblansa, xarid qobiliyati pariteti (XQP) boʻyicha 11-oʻrinda turadi va XQP boʻyicha hisoblangan YaIM hajmi 4 trillion dollardan oshgan.

Xulosa oʻrnida Shimshek Turkiya mintaqaviy integratsiya va transport yoʻlaklariga sarmoya kiritishda davom etishini qayd etdi. U bunga misol tariqasida Iroq bilan birgalikda amalga oshirilayotgan "Taraqqiyot yoʻli" loyihasi, "Oʻrta koridor" hamda Turkiyani Saudiya Arabistoni va Fors koʻrfazi mintaqasi bilan bogʻlaydigan yangi strategik marshrutlarni sanab oʻtdi.